Po udarze niektóre osoby mają trudność z mówieniem, rozumieniem słów, czytaniem albo pisaniem. Takie trudności mogą być objawem afazji — zaburzenia komunikacji, które utrudnia mówienie, rozumienie wypowiedzi, czytanie lub pisanie. Dla pacjenta i jego bliskich bywa to bardzo frustrujące, ale trudność z mówieniem nie oznacza braku myśli, uczuć ani potrzeb. Osoba z afazją nadal potrzebuje rozmowy, cierpliwości i szacunku.
Po udarze niektóre osoby wiedzą, co chcą powiedzieć, ale nie potrafią znaleźć właściwego słowa. Mogą mówić pojedynczymi wyrazami, urywanymi zdaniami albo używać słów, które nie pasują do sytuacji. Zdarza się też, że pacjent słyszy wypowiedź drugiej osoby, ale ma trudność ze zrozumieniem jej znaczenia.
Dla chorego i jego bliskich może to być bardzo trudne. Osoba, która wcześniej swobodnie rozmawiała, nagle nie może wyrazić swoich potrzeb, opowiedzieć o bólu, zapytać o coś albo odpowiedzieć na proste pytanie.
Warto pamiętać: afazja utrudnia komunikację, ale nie odbiera człowiekowi uczuć, wspomnień, potrzeb ani godności.
Afazja to zaburzenie komunikacji, które może pojawić się po uszkodzeniu obszarów mózgu odpowiedzialnych za język. Najczęściej kojarzy się ją z trudnością w mówieniu, ale może dotyczyć także rozumienia mowy, czytania i pisania.
Afazja może obejmować różne trudności:
U jednej osoby największym problemem będzie znalezienie słowa. U innej — zrozumienie tego, co mówią bliscy. Jeszcze ktoś inny będzie mówił płynnie, ale jego wypowiedzi mogą być trudne do zrozumienia.
U każdej osoby afazja może wyglądać inaczej, dlatego sposób komunikacji warto dopasować do konkretnego pacjenta.
Osoba z afazją może:
Czasem pacjent rozumie bardzo dużo, ale nie może odpowiedzieć. Innym razem mówi dużo, ale jego wypowiedź jest niezrozumiała. Bywa też tak, że objawy nasilają się przy zmęczeniu, stresie, hałasie albo po długiej rozmowie.
Afazja może utrudniać mówienie, ale nie oznacza, że pacjent staje się dzieckiem. Dlatego warto unikać infantylnego tonu, przesadnego zdrabniania i mówienia „nad głową” chorego.
Nie mówmy przy pacjencie tak, jakby go nie było. Nawet jeśli ma trudność z odpowiedzią, może rozumieć sytuację i czuć się pominięty.
Zamiast mówić do innych:
„On już nic nie rozumie”,
lepiej powiedzieć do pacjenta:
„Widzę, że trudno ci teraz odpowiedzieć. Poczekam”.
Szacunek w komunikacji jest równie ważny jak same ćwiczenia.
Najlepiej mówić spokojnie, krótko i konkretnie. Długie zdania, szybkie tempo i kilka pytań naraz mogą być dla osoby z afazją bardzo trudne.
Mów wolniej, ale naturalnie
Nie trzeba przesadnie sylabizować ani mówić bardzo głośno. Afazja nie jest tym samym co niedosłuch. Lepiej mówić spokojniej, wyraźnie i z przerwami.
Zadawaj jedno pytanie naraz
Zamiast:
„Chcesz herbatę, kawę czy może najpierw zjesz obiad?”
lepiej zapytać:
„Chcesz herbatę?”
i poczekać na odpowiedź. Potem można zapytać o kolejną rzecz.
Używaj pytań z wyborem
Pytania otwarte mogą być trudne. Zamiast:
„Co chcesz zjeść?”
można zapytać:
„Chcesz kanapkę czy zupę?”
Jeszcze łatwiej jest pokazać obie rzeczy albo wskazać je na obrazku.
Daj czas na odpowiedź
Osoba z afazją może potrzebować więcej czasu, żeby zrozumieć pytanie, znaleźć słowo i wypowiedzieć odpowiedź. Nie należy kończyć za nią każdego zdania, jeśli nie prosi o pomoc.
Cisza w rozmowie nie musi oznaczać braku zrozumienia. Czasem jest potrzebna, aby pacjent mógł zebrać myśli.
Potwierdzaj, czy dobrze zrozumiałeś
Jeśli pacjent mówi niewyraźnie albo używa pojedynczych słów, można spokojnie upewnić się:
„Czy chodzi ci o wodę?”
„Pokazujesz na łazienkę — chcesz tam pójść?”
„Rozumiem, że boli cię ręka. Dobrze zrozumiałem?”
To zmniejsza ryzyko nieporozumień.
Gesty, obrazki i przedmioty mogą bardzo pomóc
Komunikacja to nie tylko słowa. Osobie z afazją mogą pomagać gesty, mimika, wskazywanie, pisanie, rysowanie, zdjęcia, obrazki i konkretne przedmioty.
W domu można przygotować prostą kartę komunikacyjną z najważniejszymi potrzebami, np.:
Obok słów można dodać proste obrazki albo symbole. Pacjent może wskazywać palcem, wzrokiem lub gestem, jeśli mówienie jest trudne.
Warto też mieć pod ręką kartkę i długopis. Niektórym osobom łatwiej coś napisać niż powiedzieć. Innym łatwiej narysować kształt albo wskazać pierwszą literę słowa.
Najbardziej raniące są pośpiech, zniecierpliwienie i poprawianie w sposób, który zawstydza pacjenta.
Nie warto mówić:
„No powiedz normalnie”.
„Przecież to proste”.
„Już mówiłam, skup się”.
„Nie rozumiem cię, daj spokój”.
„Kiedyś mówiłeś normalnie”.
Takie komunikaty mogą zwiększyć napięcie, złość i wycofanie.
Lepiej powiedzieć:
„Spokojnie, mamy czas”.
„Spróbuj pokazać”.
„Możesz powiedzieć jednym słowem”.
„Zapiszę dwie możliwości, wybierz jedną”.
„Nie jestem pewien, czy dobrze rozumiem. Spróbujmy jeszcze raz”.
Nie należy też udawać, że się zrozumiało, jeśli tak nie jest. Może to prowadzić do pomyłek, zwłaszcza gdy chodzi o ból, leki, jedzenie, toaletę albo samopoczucie.
Ćwiczenia powinny być krótkie, spokojne i najlepiej ustalone z neurologopedą lub logopedą pracującym z osobami po udarze. W domu można jednak wspierać komunikację w codziennych sytuacjach.
Nazywanie przedmiotów
Można pokazywać codzienne przedmioty i wspólnie je nazywać: kubek, łyżka, telefon, okulary, klucz. Jeśli pacjent nie może powiedzieć słowa, można podać pierwszą sylabę albo pozwolić mu wskazać właściwy obrazek.
Kończenie prostych zdań
Na przykład:
„Do picia jest herbata albo...”
„Na stopy zakładamy...”
Nie powinno to przypominać egzaminu. Lepiej traktować to jako spokojną zabawę językową.
Wspólne oglądanie zdjęć
Zdjęcia rodzinne, albumy i znane miejsca mogą zachęcać do mówienia. Pacjent może wskazywać osoby, potakiwać, mówić pojedyncze słowa albo reagować emocjonalnie. To również jest komunikacja.
Czytanie krótkich słów i zdań
Jeśli pacjent potrafi czytać, można zacząć od prostych słów, etykiet, krótkich zdań albo podpisów pod zdjęciami. Nie należy zmuszać do długiego czytania, jeśli jest to męczące.
Śpiewanie znanych piosenek
U niektórych osób po udarze śpiewanie lub rytmiczne powtarzanie znanych fraz bywa łatwiejsze niż zwykła mowa. Można nucić znane melodie, liczyć rytmicznie albo powtarzać krótkie zwroty.
Rozmowy o codziennych sprawach
Nie trzeba czekać na „specjalną terapię”. Każda spokojna rozmowa przy śniadaniu, podczas ubierania czy oglądania zdjęć może być ćwiczeniem.
Trudności z mówieniem mogą być bardzo obciążające psychicznie. Pacjent może czuć złość, smutek, wstyd, bezradność albo lęk. Może unikać spotkań rodzinnych, telefonu i rozmów z obcymi osobami.
Bliscy czasem odbierają milczenie jako brak zainteresowania. Tymczasem osoba z afazją może po prostu bać się, że nie da rady odpowiedzieć.
Warto zapewniać ją, że nadal jest ważną częścią rozmowy i życia rodzinnego. Można mówić:
„Nie musisz mówić pełnym zdaniem”.
„Możesz pokazać”.
„Poczekamy”.
„Chcemy wiedzieć, co myślisz”.
Cierpliwość i poczucie bezpieczeństwa pomagają w komunikacji.
Rodzina ma ogromny wpływ na to, czy osoba z afazją będzie próbowała się komunikować. Nawet najlepsza terapia może być mniej skuteczna, jeśli w domu pacjent słyszy głównie pośpiech, poprawianie i zniecierpliwienie.
Warto ustalić kilka rodzinnych zasad:
Dobrze jest też poinformować dalszą rodzinę i znajomych, czym jest afazja. Dzięki temu spotkania mogą być mniej stresujące.
W przypadku afazji bardzo ważna jest terapia prowadzona przez neurologopedę lub logopedę mającego doświadczenie w pracy z osobami po udarze. Specjalista oceni, jakie obszary komunikacji są zaburzone i zaproponuje odpowiednie ćwiczenia.
Warto skonsultować się ze specjalistą, jeśli pacjent:
Im lepiej rodzina rozumie rodzaj trudności, tym łatwiej wspierać pacjenta na co dzień.
Jeśli trudności z mówieniem pojawiły się nagle albo wyraźnie się nasiliły, trzeba potraktować to poważnie. Nagłe zaburzenia mowy, opadnięcie kącika ust, osłabienie ręki lub nogi, zaburzenia widzenia, zawroty głowy albo nagły silny ból głowy mogą być objawami kolejnego udaru lub innego pilnego stanu medycznego.
W takiej sytuacji należy natychmiast wezwać pomoc medyczną.
Afazja po udarze może utrudniać mówienie, rozumienie, czytanie i pisanie. Nie oznacza jednak, że pacjent nie myśli, nie rozumie emocji albo nie ma nic do powiedzenia. Osoba z afazją nadal potrzebuje rozmowy, szacunku, cierpliwości i włączenia w życie rodzinne.
Najbardziej pomagają: spokojne tempo, krótkie zdania, jedno pytanie naraz, czas na odpowiedź, gesty, obrazki, zapisywanie informacji i życzliwa atmosfera. Afazja zmienia sposób rozmowy, ale nie odbiera potrzeby kontaktu z drugim człowiekiem.
"Treści w serwisie wracam.pl mają charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej. W sprawach dotyczących zdrowia, leczenia i rehabilitacji należy skonsultować się z lekarzem lub specjalistą."
